logo ihar

Aktualności

Międzynarodowy system ułatwionego dostępu do zasobów genetycznych roślin

Flagi państw-sygnatariuszy Międzynarodowego traktatu o zasobach genetycznych roślin dla wyżywienia i rolnictwa (fot. IISD/ENB http://www.iisd.ca/biodiv/itpgrfa/gb6/6oct.html)

 

Polska jest sygnatariuszem Międzynarodowego traktatu o zasobach genetycznych roślin dla wyżywienia i rolnictwa sporządzonego w Rzymie, w 2001 r. W Polsce wszedł on w życie dnia 8 maja 2005 r. Chociaż przepisy Traktatu stosuje się bezpośrednio, to wciąż nie wydano aktów wykonawczych do niego (brak rozporządzenia wprowadzającego czy też ustawy). Traktat ustanawia System Wielostronny (Multilateral System, MLS) mający na celu ułatwienie dostępu do zasobów genetycznych oraz podział korzyści z nich wynikający i obejmuje 64 najważniejsze rośliny uprawne (m.in. pszenicę i żyto) pokrywające około 80% światowej konsumpcji. Państwa-sygnatariusze traktatu wyrażają zgodę aby ich różnorodność genetyczna, oraz powiązane z nią informacje, była dostępna dla wszystkich w ramach Systemu Wielostronnego do celów naukowych, hodowlanych lub edukacyjnych. Wprowadzenie wraz z systemem jednej umowy dystrybucji materiału (Standard Material Transfer Agreement, SMTA) z banków genów ułatwiło wszystkim zainteresowanym dostęp do zasobów genetycznych, bowiem nie ma już konieczności negocjowania odrębnych umów z  każdym bankiem genów, co znacznie obniża koszty i skraca czas dystrybucji.

Poszczególne kraje, a także osoby prywatne i instytucje, w tym centra międzynarodowe zajmujące się badaniami bioróżnorodnością w rolnictwie, mogą zgłaszać swoje zasoby do systemu. Obecnie spośród 140 państw-sygnatariuszy takich zgłoszeń dokonało 40 państw, w tym Polska. Z samej Europy zgłoszono ok 400 tys. obiektów.

Ważnym elementem Systemu jest zapewnienie sprawiedliwego podziału korzyści wynikających z zachowania i zrównoważonego użytkowania zasobów genetycznych dla wyżywienie i rolnictwa. Na przykład, gdy hodowca z próbki nasion pozyskanej z Systemu Wielostronnego wyprowadzi nową odmianę i zacznie ją sprzedawać, to będzie musiał się podzielić częścią zysków z Organizacją Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), a przekazany zysk zostanie spożytkowany na wsparcie krajów rozwijających się. Korzyści mogą mieć również wymiar niematerialny: wymiana informacji i wiedzy o zasobach genetycznych, transfer technologii z nimi związany czy tworzenie potencjału po przez m.in. szkolenia, pomoc w tworzeniu zaplecza do badań naukowych i pomoc w samych badaniach w krajach rozwijających się.

Problemem w skali globalnej jest funkcjonowanie „ułatwionego dostępu” do zasobów genetycznych roślin dla wyżywienia i rolnictwa, który to dostęp zakłada Międzynarodowy traktat o zasobach genetycznych roślin. Wykazało to badanie przeprowadzone w 2013 roku przez szwedzkich naukowców zajmujących się tą tematyką. Dotyczyło ono łatwości i szybkości udostępniania obiektów z banków genów państw będących sygnatariuszami tego traktatu. W tym celu wysłano prośbę o udostępnienie próbek nasion do 121 państw sygnatariuszy Traktatu. Miały to być próbki 15 odmian lokalnych głównych zbóż występujących w danym kraju. Ponadto zadeklarowano użycie zgodne z Systemem Wielostronnym (tj. badania, hodowla lub szkolenia). Nie poinformowano odbiorców, że są poddawani badaniu, był to eksperyment typu „tajemniczy klient”. Wyniki przestawiają się następująco: na 121 wysłanych próśb otrzymano próbki nasion z 44 krajów, 54 kraje nie odpowiedziały w ogóle, 23 kraje nie wysłały próbek, ale podały powód odmowy. Jedynie banki genów krajów europejskich (w tym Krajowe Centrum Roślinnych Zasobów Genowych IHAR – PIB w Radzikowie) udostępniają zgodnie z postanowieniami Traktatu, tj. „procedury udostępniania są szybkie, nieobarczone koniecznością monitorowania poszczególnych prób, a próby dostarczane są nieodpłatnie”.

__
Autor:
dr Grzegorz Gryziak
Pracownia Dokumentacji i Długoterminowego Przechowywania Nasion
Krajowe Centrum Roślinnych Zasobów Genowych
Radzików, 05-870 BŁONIE